سابقه آموزش حقوق در عصر قاجار

از آغاز دوره قاجار ، موضوع نگرانی ایرانیان نسبت به عقب ماندگی از تمدن اروپائیان به شدت احساس میشود . لذا به توسط عدهای از رجال ، سعی میشود ، مظاهر تمدن جدید اخذ و در کشور اعمال گردد . نمونه بارز این نگرش ، تاسیس مدرسه دارالفنون توسط امیر کبیر در آغاز صدارت ناصر الذین شاه اقدام میگردد . مدرسه دارالفنون همانطور که از اسم آن پیدا است ، در زمینه مسائل فنی و پزشکی بوده و شامل مسائل علوم اجتماعی و سیاسی نبوده است . هر چند در زمینه مسائل علوم اجتماعی و حقوقی ، از گذشته های دور ، از طریق مدارس طلبگی و به سبک خاص حوزه هاي علميه ، موضوع تدریس و آموزش علوم فقهي ادامه داشته است . لکن حسب نیازهای زمان ، موضوع تشکیل مدارس جدید در حوزه علوم اجتماعی مطرح میگردد . در زمان مظفر الدین شاه ، صدارات میرزا علی اصغر خان ، امین السلطان ، وزیر خارجه ایران شخصی به اسم میرزا نصر الله خان مشیر الدوله نائینی ، پسران خویش حسن پير نيا ، که دوره حقوق دارالفنون را در مسکو به اتمام رسانده و حسین پیرنیا ، را بعد از اتمام تحصیلات به داخل کشور فراخوانده و نامبردگان با مشاهده وضعیت اسفناک آموزش و وضعیت سیاسی آن دوره ، بعد از اخذ موافقت مظفرالذین شاه ، به فرمان وزیر خارجه وقت ، مدرسه عالی علوم سیاسی صادر شده و در تاریخ ۱۳۱۷ هجری قمری مصادف با ۱۲۷۷ شمسی در تهران ، محل خیابان ادیب روبروی منزل ارباب جمشید تشکیل میگردد .

تاسیس مدرسه عالی علوم سیاسی ( حقوق )

ریاست مدرسه در ابتدا با حسن پيرنيا ( مشیر الدوله ) بوده است . بعدها حسین پیرنیا ( موتمن الملک ) ریاست مدرسه را به عهده داشته است . در زمان ریاست محمد علی فروغی ( ذکاء الملک ) ۱۳۲۵ هجری قمری ، نامبرده که همزمان ریاست دیوان کشور را به عهده داشته است ، موجبات رونق مدرسه را فراهم نموده و چندین کتاب در زمینه های کلی حقوق ، مثل حقوق اساسي و علم ثروت ( اقتصاد ) تالیف و در مدرسه تدریس میگردد . همزمان با توسعه آموزش مسائل کلی حقوق سیاسی و نیز درگیری هر چه بیشتر دولتمردان با مسائل حقوق جدید ، نیاز به تاسیس مدرسه مستقل آموزش عالی حقوق بیشتر از هر زمان دیگری احساس میشود . در سال ۱۳۳۲ هجری قمری ، مسیو فرانسیس آدولف پرنی ، که مستشار عدلیه ایران بوده است ، موفق به جلب نظر رجال سیاسی و فرهنگی برای تاسیس مدرسه مستقل حقوق میشود . لذا در کمیسیون متشکل از مشیر الدوله ( بنیانگذار مدرسه علوم سیاسی و وزیر معارف سابق ) ارفع الدوله ( وزیر عدلیه ) فرانسیس آدولف پرنی ( مستشار عدلیه ) ابراهیم حکیم الملک ( وزیر علوم و معارف ) محمد علی فروغی ( رئیس قبلی مدرسه علوم سیاسی ) معین الوزاره حسین علاء ( رئیس کابینه وزارت خارجه ) دکتر علی خان ، خان ملک ساسانی و معاون وزیر معارف ، اصل تاسیس مدرسه عالی حقوق ، به تصویب میرسد . در خصوص سرپرستی مدرسه ، بین وزارت عدلیه ، به لحاظ اینکه فارغ التحصیلان برای نیازهای وزارت عدلیه تربیت خواهند شد و حسن پیرنیا ، که معتقد بود باید سرپرستی به عهده وزارت علوم باشد ، اختلافاتی بوده که سرانجام نظر پیرنیا تصویب میگردد . همچنین توافق شده بود که دو مدرسه علوم سیاسی و حقوق در یکدیگر ادغام شوند . که با توجه به شروع جنگ جهانی اول ، موضوع تاسیس عملی مدرسه حقوق با پنج سال وقفه موجهه میشود . در اواسط جنگ جهانی اول ، در اولین دولت وثوق الدوله ، مسئله مجددا مطرح میگردد که به موجب پیشنهاد وزارت امور خارجه و تقاضای وزارت عدليه ، هیئت وزرا نظر به لزوم تاسیس مدرسه علوم حقوقی برای تهیه قضات عالم برای  محاكم عدليه ، پیشنهاد سابق وزارت عدلیه برای تاسیس مدرسه حقوق با افزایش بودجه و اضافه شدن به مدرسه فعلی سیاسی تصویب میشود .

تاسیس رسمی مدرسه عالی حقوق

در آبان ۱۲۹۸ هجری شمسی حسب پیگیری وزیر وقت عدلیه ، نصرت الدوله فیروز ، مدرسه عالی حقوق ، رسما تشکیل میگردد . در خصوص اساتید مدرسه ، توسط موسیو پرنی ، چهار استاد متخصص در رشته های حقوق بین الملل عمومی  ،حقوق تطبیقی ، حقوق جنایی و اقتصاد از فرانسه استخدام و به ایران اعزام میگردند . ریاست اولیه مدرسه عالی حقوق ، به عهده مسیو پرنی و معاونت آن به عهده میرزا جواد خان عامری بوده است .

 اولین مدرسان مدرسه عالی حقوق

در سال ۱۳۰۰ شمسی ، مدرسان ایرانی و فرانسوی مدرسه حقوق عبارتند بودهاند از : محمد علی خان فروغی ذکاء الملک ( حقوق اساسی ) ، حاج سید نصرالله تقوی سادات اخوی ، رئیس عالی شعبه تمیز (فقه و اصول ) ، سید مصطفی عدل منصور السلطنه (اصول محاكمات قضايي) ، معین الممالک ( تکرار تاریخ سیاسی و علم ثروت به فارسی ) ، حاج شیخ علی بابا عالم فیروز کوهی ( فقه و اصول ) ، میر سید محمد فاطمی قمی ( حقوق مالکیت ایران و ثبت اسناد ) ، مشار الملک ( تاریخ سیاسی ، بین الملل عمومی ، حقوق بين الملل عمومي و تاريخ معاهدات ) ، موسیو فراشون و موسیو هس ( حقوق جزا ) ، موسیو آدلف پرنی ( حقوق جزا  و اصول محاکمات جزایی ) ، موسیو دوفوماسا ( حقوق مدنی ) ، موسیو مرل ( حقوق بین الملل و تاریخ دیپلماسی ) ، موسیو لونکل دو فورویل ، لوزیور ، موسیو دلاپوژ ( حقوق مدنی عمومی به فارسی و تکرار تاریخ سیاسی به فارسی ) ، دکتر عیسی صدیق و دکتر ویلهم ( طب قانونی ) . درسهای مدرسه حقوق به زبانهای فارسی و فرانسه ارائه میشدند . از حیث عملی و اداری ، مدرسه جزو ادارات مستقل وزارت عدلیه بوده و بودجه آن از محل بودجه عدلیه تامین شده است . مدرسه عالی حقوق دارای دو دوره تحصیله بوده است . دوره اول ، تصدیق ( باشلیه ) و دوره دوم ، تصدیق ( لیسانسیه ) نامیده میشد و جمعا سه سال بوده است . اغلب در هر دوره در حدود ۲۵ نفر فارغ التحصیل میشدند که آقای احمد متین دفتری ، جزو اولین فارغ التحصیلان مدرسه بوده است . گفته شده تا حدود سالهای ۱۳۰۵ شمسی ، در حدود ۸۳ نفر از مدرسه عالی حقوق فارغ التحصیل شده بودند .

تاسیس مدرسه علوم سیاسی و حقوق

در سال ۱۳۰۶ شمسی ، طرح ادغام دو مدرسه عالی سیاسی و حقوق در یکدیگر ، به تصویب جلسه ۸۷ شورای عالی معارف کشور رسید و اساسنامه آن نیز در تاریخ ۱۵/۶/۱۳۰۶ به تصویب شورای مذکور رسید و سرانجام در تاریخ شنبه ۲/۷/۱۳۰۶ مدرسه عالی حقوق و علوم سیاسی با سخنان محمد تدین رسما گشایش یافت . در سال ۱۳۰۶ شمسی معلمان مدرسه عالی حقوق و علوم سیاسی عبارت بودنند از : سید مصطفی عدل منصول السلطنه ( اصول محاکمات حقوقی ) ، مترجم الممالک قریب ( تقریر علم ثروت اقتصاد و حقوق اساسی ) ، میر سید محمد فاطمی قمی ( ثبت اسناد و املاک ) ، دکتر عیسی صدیق ( اصول تشکیلات معارفی ایران و ممالک معظم و تقریر تاریخ سیاسی ) ، محمد مظاهر صدیق حضرت ( تشکیلات اداری ایران و قوانین استخدام و حقوق اساسی ایران ) ، میرزا جواد خان عامری ( تقریر حقوق مدنی ) ، میرزا علی آقا هیئت ( منطق ) ، میرزا ابوالقاسم خان فروهر ( سجل احوال و احصائیه یعنی آمارگیری ) ، سید اسدالله مدرس قمی ( فقه ) ، موسیو هس ( ثروت و مالیه و حقوق تجارتی و اقتصاد روستایی ) و موسیو فراشون ( سیاست خارجی و حقوق بین الملل عمومی و جغرافیای اقتصادی ) مدرسه عالی حقوق و علوم سیاسی ، دارای دو شعبه علوم قضائی و علوم اداری بود . برای حضور در مدرسه داشتن تصدیق کامل رشته ادبی و یا تصدیق کامل مدرسه دارالمعلمین لازم بوده است . دارندگان تصدیق دوره متوسطه علمی نیز حسب شرایطی حق ورود به مدرسه را داشتند . از طرفی چون تعداد فارغ التحصیلان برای پوشش نیازهای عدلیه کافی نبوده است ، مرحوم علی اکبر داور ، موقتا کلاسهای آموزشی در عدلیه برقرار نمود . شرط ورود ، داشتن تصدیق نامه سیکل اول متوسطه و قبول شدن در امتحانات ورودی بوده است . دروس آن تقریبا همان دروس مدرسه عالی حقوق و تمام مدرسان آن از قضات عدلیه و برای داوطلبان شهرستانها جزوات درسی ارسال میشده ، که نوعی آموزش از راه دور بوده است . البته سال آخر حضور در امتحانات ضروری بوده است . فارغ التحصیلان با رتبه یک قضائی ، به خدمت اشتغال میورزیدند .

تاسیس دانشکده حقوق دانشگاه تهران  

در اسفند ۱۳۱۲ شمسی ، پا پیوست مدرسه عالی تجارت به مدرسه عالی حقوق و علوم سیاسی ، رسما دانشکده حقوق گشایش مییابد . ریاست دانشکده به عهده ميرزا علي اكبر خان دهخدا و معاونت آن به عهده دکتر شايگان بوده است . در سال ۱۳۱۳ همزمان با تصویب قانون تاسیس دانشگاه تهران ، دانشکده حقوق یکی از شعبه های دانشگاه تهران تعیین میگردد . سپس در سال ۱۳۱۸ با گشایش بنگاه روزنامه نگاری در دانشکده و انتقال بخش منقول از دانشکده معقول و منقول به دانشکده حقوق ، تقریبا به صورت امروزی ، در محل فعلی ، دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران ، تثبیت میگردد . در سال ۱۳۲۰ ریاست دانشکده به عهده آقای سید مصطفی عدل واگذار شد . در سال بعد ، مقدمات نخستین دوره دکترای حقوق فراهم گردید . تاسیس دانشکده حقوق شهيد بهشتي ( ملی سابق ) تا سال ۱۳۴۰ شمسی ، دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران ، تنها دانشکده حقوق در ایران محسوب میشده است . در سال ۱۳۴۵ با تشکیل دانشگاه ملی ایران ( شهید بهشتی ) توسط پروفسور علی شیخ الاسلام ، دانشکده حقوق دانشگاه ملی ایران نیز به عنوان دومین دانشکده حقوق تشکیل گردید . در سال ۱۳۴۶ دوره فوق لیسانسحقوق جزا  نیز راه اندازی گردید .

دانشکدههای حقوق دوره معاصر

در سالهای دهه ۵۰ و ۶۰ مجتمع آموزش عالی قضایی قم  و دانشکده حقوق دانشگاه شیراز  گشایش یافتند . به علاوه با تاسیس دانشگاه تربیت مدرس  ، که مقرر بود صرفا برای تربیت اساتید دانشگاهی اقدام نماید ، دانشکده حقوق دانشگاه تربیت مدرس در مقاطع فوق لیسانس و دکتری تشکیل گردید . به علاوه برخی مراکز دولتی ، نظیر دانشکده افسری و نیز دورههای تخصصی مراکزی مثل دادگسترسی آموزش حقوق وجود داشته است . از سال ۱۳۶۱ با تشکیل دانشگاه آزاد اسلامی ، گروه آموزشی حقوق و شروع مقاطع تحصیلی لیسانس حقوق تشکیل گردید و در سال ۱۳۷۱ رسما با تشکیل دانشکده حقوق وعلوم سیاسی در مقاطع مختلف لیسانس ، فوق لیسانس و دکتری به تربیت دانشجوی حقوق مشغول هستند . همچنین توسط قوه قضاییه  که قبل از انقلاب طرح تشکیل دانشکده ویژه علوم قضائی تصویب شده و لکن عملا از سال ۱۳۶۱ مبادرت به ایجاد دانشکده علوم قضایی و خدمات اداری و تربیت دانشجو در رشته حقوق اقدام نموده است . دانشجویان این دانشکده از بدو ورود به استخدام قوه قضائیه درآمده و بعد از پایان تحصیل متعهد به خدمت در قوه قضائیه هستند .

منبع: ویکی پدیا